Portal Funduszy Europejskich
Instytucje oraz beneficjenci realizujący Program Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko 2021-2027 (dalej: FEnIKS), zgodnie z postanowieniami Umowy Partnerstwa na lata 2021-2027 [1] oraz Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/1060 [5], zobowiązani są do przestrzegania horyzontalnych zasad równościowych:
Dodatkowo, oprócz horyzontalnych zasad równościowych przy wdrażaniu Funduszy Europejskich obowiązują również horyzontalne warunki podstawowe, które FEnIKS musi spełniać przez cały okres jego realizacji. Tymi warunkami są:
Instytucje zaangażowane w realizację programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko mają obowiązek przestrzegania postanowień Karty praw podstawowych oraz Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych na każdym etapie i w każdym procesie realizacji FEnIKS, czyli podczas przygotowywania, wdrażania, monitorowania, sprawozdawczości, ewaluacji, informacji i promocji oraz kontroli programu.
Natomiast Beneficjenci – zgodnie z podpisanymi umowami o dofinansowanie – zobowiązani są do przestrzegania postanowień tych dokumentów w trakcie realizacji swoich projektów.
W treści programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko 2021-2027 wskazano, że wdrażanie programu poprzedzi analiza grup będących w niekorzystnej sytuacji. Wnioski z tej analizy posłużyły do przygotowania rozwiązań praktycznych zapewniających stosowanie zasad równościowych w programie, na przykład kryteriów premiujących projekty za zaplanowanie działań wyrównujących szanse grup zagrożonych dyskryminacją. W ramach FEnIKS przeprowadzono łącznie cztery takie analizy:
We wdrażaniu programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko niedopuszczalna jest wszelka dyskryminacja ze względu na płeć, rasę lub pochodzenie etniczne, religię lub światopogląd, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną. Ponadto w procesie przygotowania i wdrażania FEnIKS pod uwagę będzie brane w szczególności zapewnienie dostępności dla osób z niepełnosprawnościami.
Stosowanie zasady równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępności dla osób z niepełnosprawnościami oznacza, że wszystkie produkty projektów (w tym usługi), które otrzymają dofinansowanie z funduszy unijnych FEnIKS, muszą być dostępne dla wszystkich ich użytkowników/użytkowniczek.
Dostępność pozwala w szczególności osobom z niepełnosprawnościami i osobom starszym na używanie produktów projektu na równi z innymi osobami.
Przykładami produktów projektów, które powinny być dostępne bez wyjątków (bez dyskryminacji) dla wszystkich ich użytkowniczek i użytkowników, są:
Rozwiązania, które powodują, że produkty projektów (w tym usługi) są dostępne dla wszystkich bez dyskryminacji, zostały opisane w „standardach dostępności” dla polityki spójności 2021-2027, czyli w załączniku numer 2 do Wytycznych dotyczących realizacji zasad równościowych w ramach funduszy unijnych na lata 2021-2027 [4].
Stosowanie zasady równości szans kobiet i mężczyzn oznacza z jednej strony wdrożenie w danym projekcie działań (rozwiązań), które wpłyną na wyrównanie szans płci będącej w gorszym położeniu. Jednak z drugiej strony – chodzi o stworzenie takich mechanizmów, aby w trakcie realizacji projektu na żadnym etapie nie dochodziło do dyskryminacji i wykluczenia ze względu na płeć.
Stosowanie tej zasady ma pozwolić na osiągnięcie stanu, w którym kobietom i mężczyznom przypisuje się taką samą wartość społeczną, równe prawa i obowiązki. Obie płcie powinny mieć równy dostęp do korzystania z zasobów (rozumianych jako środki finansowe, szanse rozwoju), a także możliwości wyboru drogi życiowej bez ograniczeń wynikających ze stereotypów płci. Celem stosowania tej zasady w projektach jest np. uwzględnienie perspektywy płci przy projektowaniu produktów (w tym usług) danego projektu.
W programie Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko dopuszczalne jest uznanie danego projektu za neutralny wobec tej zasady, o ile we wniosku o dofinansowanie projektu wnioskodawca uzasadni, dlaczego jego projekt nie jest w stanie zrealizować jakichkolwiek działań wpisujących się w tę zasadę. Takie uzasadnienie wnioskodawca powinien oprzeć na wyniku przeprowadzonej przez siebie analizy diagnozującej, czy w jego projekcie (w trakcie jego przygotowania i wdrażania) będą występowały nierówności względem płci. Przykładem takich nierówności będzie nieuwzględnienie perspektywy płci przy projektowaniu produktów (w tym usług) projektu lub ustalaniu warunków pracy przy jego wdrażaniu.
Zgodnie z artykułem 9 ustęp 1 rozporządzenia ogólnego 2021/1060 [5] obowiązkiem państwa członkowskiego oraz Komisji Europejskiej jest zapewnienie, że w procesie wdrażania funduszy europejskich szanowane będą prawa podstawowe oraz przestrzegana Karta praw podstawowych Unii Europejskiej [2].
Z tego względu w procesie wdrażania FEnIKS stosowane będą różne mechanizmy (rozwiązania), których celem jest zapewnienie zgodności Programu (w tym projektów) z tym dokumentem.
Są to w szczególności:
Więcej o Karcie praw podstawowych i obowiązkach z nią związanych przeczytasz na portalu funduszowym lub w Przewodniku pod tytułem „Stosowanie Karty Praw Podstawowych w toku wdrażania projektów finansowanych z funduszy UE”, opublikowanym przez Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich.
Zgodnie z postanowieniami Umowy Partnerstwa [1] ze stosowaniem zasady równości szans i niedyskryminacji w tym dostępności dla osób z niepełnosprawnościami wiąże się konieczność spełnienia przez FEnIKS horyzontalnego warunku podstawowego w zakresie wdrażania postanowień Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych [3].
Oznacza to, że produkty (w tym usługi) w ramach projektów dofinansowanych w ramach FEnIKS muszą być zgodne z wymogami wynikającymi z tego dokumentu, z poszanowaniem zasad równości, wolności wyboru, prawa do niezależnego życia, dostępności i zakazu wszelkich form segregacji.
Z tego względu w procesie wdrażania programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko stosowane będą różne mechanizmy (rozwiązania), których celem jest zapewnienie zgodności programu (w tym projektów) z tym dokumentem.
Są to w szczególności:
Osoby bezpośrednio dotknięte działaniami naruszającymi Konwencję o prawach osób niepełnosprawnych lub Kartę praw podstawowych, czyli posiadające interes faktyczny (potrzebę zrealizowania swojego uprawnienia lub obowiązku), mogą przekazywać zgłoszenia dotyczące niezgodności projektów lub działań związanych z wdrażaniem Programu z tymi dokumentami. Zgłoszenia przekazują odpowiednio do Instytucji Zarządzającej, Instytucji Pośredniczących oraz Instytucji Wdrażających.
Rozpatrywanie otrzymanych zgłoszeń odbywa się następująco:
Zgłoszenia dotyczące niezgodności działań Instytucji Pośredniczących/Instytucji Wdrażających z przepisami Karty praw podstawowych lub Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych mogą być kierowane do Instytucji Zarządzającej:
Otrzymane zgłoszenie o podejrzeniu niezgodności projektu lub działania związanego z wdrażaniem FEnIKS właściwa instytucja rozpatruje, co do zasady, w terminie 2 miesięcy od jego wpływu. Niemniej, w uzasadnionych przypadkach, istnieje możliwość wydłużenia tego terminu, o czym osoba składająca zgłoszenie zostanie poinformowana.
Dodatkowo, obok funkcjonującego mechanizmu zgłoszeń, podmioty lub osoby działające na rzecz dostępności lub równego traktowania mogą poinformować beneficjenta lub instytucję uczestniczącą we wdrażaniu FEnIKS o zauważonych problemach, nieprawidłowościach czy błędach związanych ze stosowaniem postanowień Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych lub Karty praw podstawowych.
Szukasz informacji o tym, jak stosować KPP w programie? Chcesz się upewnić, gdzie zgłosić podejrzenie o niezgodności z KPP? Maszy pytanie dotyczące przestrzegania zasad równościowych w FEnIKS? Zgłoś się do Koordynatora ds. KPP lub Koordynatora zasad równościowych w Instytucji Zarządzającej programem lub Koordynatorów wyznaczonych w Instytucjach Pośredniczących.
Dane kontaktowe Koordynatorów Instytucji Zarządzającej:
Departament Programów Infrastrukturalnych
Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej
Anna Żurawska – Koordynatorka ds. KPP
tel. 22 273 84 37
e-mail: kpp.kpon.feniks@mfipr.gov.pl
Barbara Oman-Burakowska – Koordynatorka zasad równościowych
tel. 22 273 77 48
e-mail: kpp.kpon.feniks@mfipr.gov.pl
Dane kontaktowe Koordynatorów w Instytucjach Pośredniczących:
Centrum Unijnych Projektów Transportowych (transport)
Edyta Boratyńska-Karpiej ‒ Koordynatorka zasad równościowych
tel. 885 581 172
e-mail: eboratynska-karpiej@cupt.gov.pl
Ministerstwo Klimatu i Środowiska (środowisko i energetyka)
Agnieszka Małecka ‒ Koordynatorka zasad równościowych
tel. 22 369 25 37
e-mail: Agnieszka.MALECKA@klimat.gov.pl
Ministerstwo Zdrowia (zdrowie)
Ewa Ratkowska – Koordynatorka zasad równościowych
tel. 532 569 874
e-mail: e.ratkowska@mz.gov.pl
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego (kultura)
Agnieszka Dyrkacz ‒ Koordynatorka zasad równościowych
tel. 22 829 33 34
e-mail: adyrkacz@mkidn.gov.pl
Warto podkreślić, że w prawie polskim obowiązek stosowania zasad równościowych wynika z artykułów: 32 i 33 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 roku [6].
Zgodnie z artykułem 32 Konstytucji wszyscy są równi wobec prawa oraz mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne. Jednocześnie nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny.
Ponadto, zgodnie z artykułem 33 Konstytucji, kobieta i mężczyzna w Rzeczypospolitej Polskiej mają równe prawa w życiu rodzinnym, politycznym, społecznym i gospodarczym. Kobieta i mężczyzna mają w szczególności równe prawo do kształcenia, zatrudnienia i awansów, do jednakowego wynagradzania za pracę jednakowej wartości, do zabezpieczenia społecznego oraz do zajmowania stanowisk, pełnienia funkcji oraz uzyskiwania godności publicznych i odznaczeń.
[1] Umowa Partnerstwa na lata 2021-2027 (Plik PDF, Rozmiar: 2 MB)
Umowa Partnerstwa na lata 2021-2027 z 30 czerwca 2022 r. (uzgodniona z Komisją Europejską strategia wykorzystania środków pochodzących z budżetu Unii Europejskiej) zawiera w punkcie 9 obowiązek zapewnienia zgodności wdrażanych programów z zasadami horyzontalnymi: zasadą równości szans kobiet i mężczyzn oraz zasadą równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępności dla osób z niepełnosprawnościami.
[2] Karta praw podstawowych Unii Europejskiej z dnia 6 czerwca 2016 r.
[3] Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych, sporządzona w Nowym Jorku dnia 13 grudnia 2006 r
[4] Wytyczne dotyczące realizacji zasad równościowych w ramach funduszy unijnych na lata 2021-2027
[6] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.
Więcej na temat tych obowiązków przeczytasz w skierowanym do instytucji i beneficjentów materiale pt. „Poradnik w zakresie stosowania zasad równościowych oraz przestrzegania warunków podstawowych w programie Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko 2021-2027”.